Przemoc

Agresja w grupie rówieśniczej na przykładzie życia nastolatków

Jak w krótkim opracowaniu przedstawić wiarygodnie, a zarazem w przystępny i zrozumiały sposób taki obszerny temat ?
Zacznijmy od przedstawienia etapów rozwoju psychicznego człowieka.
Jeden ze słynnych amerykańskich psychologów, Edward Erickson podzielił życie człowieka na 8 etapów. W ten sposób pokazał psychikę człowieka na tle całego życia, biorąc pod uwagę rozwój i kształtowanie się wrażliwości, świadomości tego co się dzieje w życiu każdego z nas.

Jaki wpływ na nas ludzi ma najbliższe środowisko, takie jak rodzina/rodzice, później przedszkole, szkoła, przyjaciele, otoczenie w pracy i wile innych osób, z którymi los nas połączy.

Etapy rozwoju psychicznego człowieka, a narażenie na agresję ze strony innych osób

Klasyfikacja wg faz rozwoju
Rozpoczyna się w okresie niemowlęctwa trwa od urodzenia do pierwszego roku życia

Dziecko, które jest otoczone miłością staje się ufne, spokojne, jednak gdy jest odwrotnie, czyli przy braku miłości – tworzy się postawa nieufności.

Okres od 1 do 3 roku życia

To czas, w którym buduje się nasza pewność siebie i „mała samodzielność”, gdy spełniamy wymagania otoczenia. Gdy jest odwrotnie, to znaczy kiedy dziecko poznaje jedynie rozczarowanie, czuje że nie spełnia oczekiwań, to rodzi się w nim wstyd i zwątpienie.

Okres zabaw, który trwa od 3 do 6 roku życia

To czas, kiedy w każdym zaczyna się tworzyć zdecydowanie, chęć do działania, ale jeżeli dziecko czuje się samotne, nie rozumiane to poczucie winy, wycofanie, nieśmiałość. Dziecko nie będzie zachowywało się tak, jak naprawdę tego chce i potrzebuje, ale w sposób „nie sprawiający” kłopotów.
Wszystkie te cechy kształtują się na długi czas, często na całe życie.

Okres szkolny, mieszczącym się w przedziale wiekowym 6-12 lat

To czas pracowitości, poczucia kompetencji, albo poczucie niższości. Jeżeli dziecko jest zachęcane, wspierane, tak się właśnie dzieje. Jeżeli za każdym razem dziecko jest krytykowane i oceniane w sposób negatywny, to czuje się „tym gorszym” na tle swoich kolegów.

Dorastanie, które trwa od 12 do 22 roku życia

W tym czasie człowiek uświadamia sobie kim tak naprawdę jest. To w tym czasie dziecko staje młodzieżą i wreszcie dorosłym człowiekiem. To długi i dosyć trudny czas, kiedy każdy z nas uczy się wszystkiego, co potrzebne w życiu dorosłym.

Okres dojrzewania, a życie emocjonalne

Tutaj warto poświęcić więcej czasu i uwagi na zrozumienie, co takiego dzieje się z nami w okresie dojrzewania. Temat dotyczy wszystkich ludzi, różnica jak ten czas przeżyje ile z tego się nauczy dla siebie i skorzysta z tej nauki na całe swoje życie, zależy w dużym stopniu od niego, ale i od otoczenia w którym przebywa na co dzień.
Wchodzimy w najtrudniejszy czas z punktu widzenia rozwoju psychologiczno-fizjologicznego.
To okres, w którym bierzemy coraz częściej samodzielnie odpowiedzialność za swoje decyzje, za to z kim chcemy się przyjaźnić, spotykać, z kim przebywać, a z kim nie.
Warto pamiętać o tym, że każdego z nas ukształtowały, wcześniej opisane fazy rozwoju, warunki w jakich się wychowaliśmy.
Młody człowiek wnosi dorobek emocjonalny w swoje dalsze życie, którego przecież nie widać na pierwszy rzut oka.

To jest okres, w którym poszukujemy swoich przyjaciół, grup rówieśników, z którymi będziemy czuli się dobrze, swobodnie, zrozumiani i zaakceptowani .
Bardzo często w tym okresie obserwujemy innych i porównujemy siebie, jak wypadamy na ich tle.
W związku z tym wszystkim rodzina, schodzi na drugim plan , jest trochę mniej ważna.
Rodzice, opiekunowie, starsze rodzeństwo są odsunięci od spraw młodego człowieka, ze względu na ochronę swojej intymności . Dziecko w tym czasie nie chce, żeby inni śledzili jego wybory, wiedzieli o nim wszystko, jak do tej pory. Jednocześnie świat stawia tyle wyzwań, wiele rzeczy jest nowych, że nastolatek ma prawo czuć się i czuje się często zagubiony i potrzebuje wsparcia.

Można symbolicznie przedstawić nastolatka, jako osobę, która stoi na dwóch kładkach, odsuwających się od siebie. Stanie w niebezpiecznej pozycji, w rozkroku nie jest zbyt wygodne na dłuższą metę.

Ta sama osoba musi odpowiedzieć sobie na pytanie, jak pozostać członkiem rodziny, członkiem społeczeństwa/ społeczności i pozostać przy tym wszystkim w zgodzie z samym sobą.

Zadaniem okresu dojrzewania jest osiągnięcie większej niezależności.

Jest to też czas eksperymentów, nowych doświadczeń w celu nauki, eksploracji nowego etapu w życiu na swoich warunkach oraz budowania własnej tożsamości. Nikt nie nauczy się, jak żyć bez podejmowania różnych prób. Oczywiście to wszystko wpływa na poczucie niepewności, „rozchwiania emocjonalnego” Wszystkie to odczucia są normalne i zgodne z etapami rozwoju psychicznego człowieka. Nie należy bać się ich czy zaprzeczać trudnościom doświadczanym na tym etapie rozwoju emocjonalnego.
Ważne jest uświadomienie sobie, że każdy status tożsamości osiągany w okresie dorastania przynosi nastolatkowi przynajmniej chwilowy spokój, poczucie równowagi, w jego „rozchwianym” emocjonalnie świecie.
Często manifestowanie lojalności swoim wyborom to właśnie dążenie do równowagi.

Jak nastolatkowie manifestują swoją niezależność?

Przykłady okazywania swojej odrębności na tle rówieśników:
  • noszenie charakterystycznego stroju (dresy np. danego klubu sportowego , charakterystyczne dżinsy, kurtki skórzane), fryzura (długie włosy), makijaż (czarne cienie na powiekach, czarny lakier do paznokci), konkretny typ biżuterii (kolczyki, pierścionki, rzemyki, bransoletki itp.) ;
  • posiadanie określonych rzeczy – np. danego modelu zabawki, telefonu komórkowego ( są różne grupy rówieśnicze, których członkowie muszą posiadać określone przedmioty, na znak przynależności do takiej grupy);
  • charakterystyczne zachowania, gesty, miny, sposób mówienia, przybieranie postawy, sposobu chodzenia;
  • identyfikacja z idolem (piosenkarze, członkowie grup muzycznych, youtuberzy)
  • odrzucając odmienność, inność od normy ustalanej wg swoich kryteriów; przejawia się to negowaniem, odrzucaniem wszystkiego i wszystkich, którzy nie pasują do danego wyobrażenia świata i ludzi, z którymi młody człowiek chce mieć do czynienia (np. ktoś jest wierzący, chodzi do kościoła regularnie; chodzi do szkoły muzycznej, nie chodzi na mecze piłki nożnej , nie słucha tego samego rodzaju muzyki, co nasza grupa itd.);
  • status materialny.

Wszystko co zostało opisane powyżej może być źródłem konfliktów w grupie rówieśników, a zarazem powodem agresji.

W czym przejawia się agresja, jak ją rozpoznać? Jak radzić sobie z przemocą w grupie nastolatków?

Z pewnością nie ma jednoznacznej, prostej odpowiedzi na powyższe pytania. Wiadomym jest, że ludzie dorośli, świadomi swojej odpowiedzialności, mają obowiązek towarzyszyć w bliski sposób i udzielać wsparcia dzieciom na tym burzliwym etapie ich życia.
Coraz częściej pojawia się w opisach zachowań dzieci i młodzieży pojęcie „mobbingu rówieśniczego”.

Co to jest mobbing?
Wydaje się być jedną z najsilniejszych form agresji.
Jest to przewlekły stan czynów przemocowych wobec jednej osoby.
Cechy charakterystyczne mobbingu, to wyraźna przewaga siły oprawcy nad ofiarą oraz powtarzalność czynów nękania przez dłuższy czas, to znaczy kilku tygodni, miesięcy.

Osoba wykluczana z określonej grupy może być poddawana różnym oddziaływaniom:

  • wykluczeniu werbalnemu – wyzwiska, groźby słowne, bezpodstawne krytykowanie, obraźliwe określenia dla ofiary;
  • społecznemu zastraszaniu – wykluczenie z grupy, plotki, poniżanie na tle grupy rówieśniczej, obgadywanie, opowiadanie historii o danej osobie niezgodne z prawdą;
  • fizyczne znęcania – wszelkie czynności związane z naruszaniem granic ciała i mienia osoby wykluczanej – przepychanki, zabieranie rzeczy, tornistra, piórnika i chowanie go przed właścicielem, niszczenie telefonu i innych rzeczy osobistych.

Powodem doświadczania zachowań agresywnych ze strony innych osób może być np. „odmienność“ od obranej wizji świata „oprawcy“.
Co to znaczy? Jeden uczeń może nie mieć określonego przedmiotu, który jest wyznacznikiem przynależności do ukształtowanej grupy, może mieć inne cechy fizyczne (lekka otyłość, niższy wzrost w porównaniu do reszty grupy, rude włosy), być uzdolnione plastycznie, a nie fizycznie, a nawet bardziej interesować się przedmiotami ścisłymi od pozostałych albo mieć trudności w nauce itd. Lista powodów może być bardzo długa, może wciąż się zmieniać.

Nawet osoba, która z jakiś powodów jest agresywna wobec innej osoby, sama w odwecie może z czasem stać się ofiarą. Ważniejsze od powodów jest motywacja agresora.
Często zdarza się, że zarówno prześladowcy, jak i prześladowani uczniowie mają niskie poczucie własnej wartości.

Jak pomóc osobie, która doświadcza przemocy?

Problem polega w dużej mierze na gotowości zauważenia zjawiska w najbliższym otoczeniu, uświadomieniu sobie, że zagadnienie może dotyczyć mojego młodszego brata, kolegi z klasy, z grupy treningowej. Bez względu na to, po jakiej stronie znajduje się uczestnik tego procesu. Wszyscy pozostali uczestnicy stają się współodpowiedzialni za bieg zdarzeń i ich konsekwencje. Nawet wtedy, a może przede wszystkim wówczas, gdy przyjmują obojętną postawę wobec agresji stosowanej przeciwko drugiemu człowiekowi.
Wychodząc z założenia, że przemilczany problem przestanie istnieć, bierze się w nim bierny udział. Problem nie przestanie istnieć, będzie narastał, niczym kula śniegowa. Upływ czasu ma duży wpływ na wzrost poziomu agresji, a jej skutki mogą być groźne dla wszystkich.

„Techniki” napastników doskonalą się, wchodzą na wyższy poziom, ponieważ „pozorna świadomość” osób, które mogłyby przeciwdziałać jest większa. Często pierwsze inicjatywy agresora są bardzo niewinne i mało czytelne dla osoby spoza systemu szkoły, grupy rówieśniczej.

Pierwszym etapem jest badanie terenu, to znaczy zaczepki słowne, dwuznaczne sytuacje, które zawsze można zinterpretować jako żart.  Granica żartu zostaje przekroczona i od momentu, kiedy „ofiara” nie zareaguje i doprowadzi do konfrontacji można uznać, że proces się rozpoczął.

Bardzo stymulująco na oprawcę działa reakcja pozostałej części grupy. Przyzwolenie na dane zachowania, często otwarta aprobata jest paliwem napędzającym eskalację zjawiska.

Kim jest oprawca, a kim ofiara?

Ofiary przemocy

To często rówieśnicy z jednej klasy, grupy na podwórku , doświadczające tych samych przyjemności i trudności codziennego życia ucznia.
Różnica polega na tym, że ofiara, to często dziecko czy nastolatek bardziej wrażliwy, wycofany, zamknięty w sobie, mało otwarty na więzi z rówieśnikami i zupełnie nie przygotowany do reakcji na agresywne zachowania Często osoby doświadczające przemocy, to osoby ciche, otoczone w swoim środowisku domowym nadopiekuńczością, bez możliwości kształtowania umiejętności obronnych w sytuacjach konfliktowych, czy związanych z agresją ze strony innych.

Zaskoczone nową, obcą dla siebie sytuacją nie reagują na czas, po chwili pozostając w przeświadczeniu pełnej bezradności i niemocy. Warto zwracać uwagę, jak się czuje kolega/koleżanka w klasie, w której nie ma bliskiej osoby, nie rozmawia na przerwach i poza szkołą.

Po pewnym czasie ofiara utwierdza się w swoim położeniu, bo nikt nie udziela jej wsparcia, pomocy i zrozumienia, nie zauważa jej sytuacji. Uświadamia sobie swoją rolę w grupie i minimalizując źródła cierpienia przyjmuje postawę unikającą.
Często taka osoba pozostaje wyizolowana poza obręb grupy i sama przyjmuje taką postawę.

Agresorzy

Oprawcą staje się często osoba energiczna, dominująca albo zabiegająca o dominację, mająca dużą potrzebę aprobaty społecznej oraz wysoką samoocenę.

Opisany typ osoby nie jest otwarty na uczucia innych, za to przemoc i zło postrzega pozytywnie. W jego systemie wartości jest to sposób na kształtowanie swojej pozycji w grupie. Charakterystycznym zachowaniem są częste zaczepki psychiczne i fizyczne, jak wyszydzanie, wyśmiewanie, prowokacje słowne, agresja wobec rówieśników, ale również dorosłych. Popularnym narzędziem są plotki, stawianie tzw. ofiary w negatywnym świetle przed resztą grupy rówieśniczej.

Jak rozpoznać przemoc?

Jak można zauważyć pierwsze oznaki cierpienia osoby, która doświadcza przemocy?

Nastolatek zazwyczaj siada sam w ławce szkolnej, milczy, unika jakichkolwiek konfrontacji, stara się być „niewidzialny” dla agresora i wszystkich potencjalnych osób, które mogą przyłączyć się do działań przemocowych, (najczęściej pozostałych uczniów w klasie).

Co robi ofiara ?

Stara się unikać przykrych dla siebie sytuacji. Charakterystyczne są przewlekłe spóźniania na zajęcia (unikanie pierwszych spotkań z resztą grupy w drodze do szkoły, w szatni), symulowanie chorób, złego samopoczucia (opuszczanie zajęć lekcyjnych i pozostanie w bezpiecznych warunkach domowych), wreszcie wagary.
Trudno jest odczytać prawdziwe powody zachowania osoby cierpiącej, ponieważ silny stres w jakim dana osoba przebywa objawia się bólem brzucha, mdłościami, bezsennością, w efekcie dużym zmęczeniem i niechęcią uczęszczania w życiu szkolnym. Rodzice faktycznie widzą wówczas chore dziecko, cierpiące fizycznie.

Inne formy agresji rówieśniczej

Występują również inne formy agresji, takie jak konflikty pomiędzy pojedynczymi uczniami, w codziennej rzeczywistości szkoły. Nie jest to mobbing, ponieważ sytuacja dotyczy dwójki dzieci o równych siłach, pozycjach w danej grupie, w klasie. Częste kłótnie, konfrontacje, utarczki słowne, różnica zdań na dany temat, to przypadek do rozstrzygnięcia przez osobę trzecią, nie zaangażowaną w spór.

Kolejnym przejawem agresji są prześladowania. To agresywne zachowania przeciwko osobie, która przynależy do innej grupy z powodu miejsca swojego pochodzenia, płci, preferencji seksualnych, koloru skóry, wyznawanej religii i innych. Zazwyczaj są to przewlekłe działania.

Innym zachowaniem jest nękanie o charakterze powtarzanym, prześladowczym, które polega na niszczeniu mienia prześladowanej osoby, jej zastraszaniu w sposób fizyczny, ale również za pośrednictwem rozmów telefonicznych, sms-ów, komunikatów w sieci, na portalach.
Można wyróżnić jeszcze zachowania agresywne wśród małych dzieci, które pojawiają się pod wpływem sytuacji z pozoru błahej, jakiegoś impulsu, niezadowolenia, bezradności. Tego typu zachowania są skutkiem niedojrzałości emocjonalnej, dzieci nie potrafią wytłumaczyć sobie i zrozumieć odmiennych poglądów i często jedynym pomysłem na rozwiązanie swoich problemów jest siła.

Nikt nie chce znaleźć się w roli ofiary czy osoby przegranej w sytuacji konfliktowej.
Sposoby radzenia sobie z przemocą i wykluczeniem

Osoby, które poddawane są wykluczeniu, próbują bronić się przed narzucaną rolą, chwaląc się, udając inną osobę, niż w rzeczywistości są.

Czasem próbują wspierać się zewnętrznymi przedmiotami, takimi jak ubrania, model telefonu, status społeczny rodziny. Jeżeli i to okazuje się niewystarczające, zaczynają uciekać w fantazję powołując się często na wymyślone historie, tylko po to, żeby móc zaimponować reszcie grupy i odwrócić uwagę, uśpić czujność agresora. Skutek tych działań zazwyczaj jest odwrotny od zamierzonego. To znaczy osoba jest odbierana jako kłamliwa, nadmiernie przechwalająca się.
Drugim sposobem na ratowanie swojego położenia jest izolowanie się od kolegów i ucieczka w intensywną naukę.

W ten sposób młody człowiek próbuje zaimponować innym osobom, jak nauczyciele, opiekunowie. Prawdziwa motywacja nie wynika z większej chęci do nauki, a z potrzeby pokazania przed samym sobą, że można zrobić coś wartościowego. Po pewnym czasie taka postawa przestaje dawać satysfakcję i jest bardzo męcząca, bo nie zastąpi prawdziwych przyjaciół.

Trzecią metodą ratowania się przed rozwijającą się przemocą jest ucieczka do swojego świata wewnętrznego, czyli pozostanie w roli osoby wyłączonej z grupy.

Częste siadanie z boku, brak kontaktu wzrokowego z drugą osobą.

Czwartym mechanizmem obronnym osoby szykanowanej jest wchodzenie w rolę „błazna klasowego”.

W ten sposób dziecko chce uniknąć szykan i zaczepek. Osoby dorosłe nie zawsze są w stanie zrozumieć prawdziwy powód takiego zachowania i czasami nawet taka osoba odbierana jest jako przywódca grupy.

Cyberprzemoc

Współcześnie bardzo silnym polem do praktykowania przemocy jest internet, cyberprzestrzeń.
Wiadomo, że większość dzieci i młodzież korzysta z telefonów komórkowych
z dostępem do internetu i z komputerów. Dużo osób posiada konto na platformach społecznościowych, typu facebook .

Tak jak w rzeczywistym świecie dorosła osoba może domyśleć się, że między dziećmi dzieje się coś niedobrego, tak w przypadku cyberbullingu odbywa się to kompletnie poza świadomością osób dorosłych.

Zdjęcia, filmy nagrywane na przykład na terenie szkoły, to często materiał, który jest wykorzystywany do przygotowania dokuczliwych żartów pod adresem osób, które są nękane.
Większość materiałów przepełniona jest erotycznymi treściami, żartami i atakami na tle seksualnym. Jest to okres dojrzewania płciowego i dlatego właśnie sprawy intymne są bardzo bolesne w skutkach.
Działania w cyberprzestrzeni mają dużo większy zasięg od agresywnych zachowań w rzeczywistym świecie. W sieci osoba, która dokucza pozostaje anonimowa. Nastolatek, który jest poddany szykanom nie ma dokąd uciec. Często nie ma szans na próbę wyjaśnienia, wytłumaczenia nieprawdziwych i obraźliwych zarzutów.

Należy pamiętać, że zdjęcie, tekst, film umieszczone raz w wirtualnej rzeczywistości pozostaje w niej na zawsze. Większość młodych ludzi podejmując działania z obszaru cyberbullingu nie ma świadomości skali konsekwencji swoich czynów.

Zdarza się, że w odwecie ze strony ofiary przemocy, oprawca również staje się ofiarą, Czasem też ofiarą odwetu może stać się przypadkowa osoba, która błędnie została oskarżona o pierwszy akt przemocy.

Jak radzić sobie z przemocą ze strony rówieśników?

Zasady radzenia sobie z przemocą wśród rówieśników
  • Najważniejszy warunek to – reagować na bieżąco.
  • Nie wstydzić się prosić o pomoc dorosłych – rodziców, nauczycieli i innych. Zawsze znajdzie się ktoś w bliskim otoczeniu, kto jest godny zaufania, znajdzie czas na wysłuchanie osoby, która cierpi.
  • W pierwszej kolejności osoba, która doświadcza jakiejkolwiek przemocy/ wykluczenia od swoich rówieśników powinna podzielić się tą informacją z dorosłym, wobec którego czuje sympatię, największą więź (rodzic, wychowawca, trener).
  • ważna jest atmosfera wzajemnego szacunku, współtworzenia społeczności z jasno określonymi zasadami i wspólnymi celami. Zmotywowani uczestnicy danej grupy społecznej ( na przykład uczniowie jednej klasy czy jednej grupy sportowej) powinni czuć odpowiedzialność za swoje otoczenia, ale także troski o słabszych . Chcą czuć się dobrze w swoim świecie.
  • Rodzic, lub nauczyciel poznając szczegóły związane w uzgodnieniu z osobą pokrzywdzoną , wobec której stosowana jest przemoc, uruchamia stosowne kroki związane z procedurą zaradczą (doprowadzenie do konfrontacji, poinformowanie o znaczących konsekwencjach dla osoby podejmującej zachowania przemocowe)
  • Bardzo ważne jest, żeby została zidentyfikowana konkretna osoba. Anonimowość przyczynia się do bezkarności i kontynuacji aktów przemocy, a nawet może wzmóc agresję wobec ofiary, nie rozwiązując problemu. Konsekwencje są wyciągane w stosunku do konkretnego agresora.
  • Najczęściej osoby poszkodowane milczą, wstydzą się, czasami czują się współwinne zaistniałej sytuacji. Konieczne jest zdjęcie z nich brzemienia winy za zaistniałą sytuację stania się ofiarą przemocy.
  • W każdej szkole jest pedagog szkolny i psycholog, którzy przy współpracy z wychowawcą mogą zaradzić doraźnie danej sytuacji. Wobec osoby winnej wyciągnie konsekwencji jest dobrym przykładem na informację dla niego i reszty grupy o zaniechaniu złych praktyk. Dorośli mogą wytłumaczyć, jak bardzo niebezpieczne są zachowania agresywne.
Konsekwencje zdrowotne doświadczania przemocy

Przewlekłe doświadczenie doznawania przemocy może doprowadzić ofiarę do stanów „załamania”, płaczliwości, przeżywania cierpienia w odosobnieniu, a ostatecznie do zaburzeń psychicznych (jak na przykład ostrej reakcji na stres, czy reakcji adaptacyjnej przedłużonej).

Agresor nie świadomy powagi sytuacji będzie miał postawione bezpieczne ramy, granice swojego zachowania. Wzmocni to poczucie bezpieczeństwa ofiary, ale i osoby, która jest sprawcą. Dowie się co można, a czego absolutnie nie należy robić drugiemu człowiekowi.

Zapobieganie przemocy na terenie szkoły

Aby zadbać o wspólną dobrą atmosferę w życiu szkoły warto wiedzieć, gdzie są granice normalnego i bezpiecznego zachowania.

Warto, żeby osoby, które są zaangażowane w konflikt, ale widzą, że w klasie dzieje się coś niedobrego między uczniami, poinformowały o tym wychowawcę, pedagoga szkolnego czy dyrekcję szkoły. Może właśnie taka rozmowa uratuje czyjeś bezpieczeństwo.

Stawianie granic agresorom pełni kilka ważnych ról, daje poczucie bezpieczeństwa (poczucie, że rodzic panuje nad sytuacją), daje poczucie ważności młodemu człowiekowi (jest to dowód na wykazywanie troski rodzica, czy opiekuna o losy dziecka), uczy radzenia sobie z frustracją i nieprzyjemnymi odczuciami i rozwija kompetencje niezbędne przy samodzielnym rozwiązywaniu problemu.

Dopiero w tak skonstruowanym, bezpiecznym systemie środowiska dorastania młodego człowieka, można mieć nadzieję, na wysoką świadomość konsekwencji czynów przemocowych dla potencjalnych agresorów. Zaś na „zdrowym” systemie szkolnym skorzystają wszyscy jego uczestnicy.

NIE BĄDŹ BIERNYM OBSERWATOREM PRZEMOCY, REAGUJ!!!

Bibliografia:
  1. Brzezińska A.,I., Appelt K., Ziółkowska B., Psychologia rozwoju człowieka, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2015
  2. Fox C., Hawton K., Jak-dlaczego-kiedy rozmawiać z młodymi zagrożonymi samobójstwem. Wyd. W języku polskim Fraszka Edukacyjna sp. z o.o. Warszawa 2009
  3. Geldard K., Geldard D. Rozmowa, która pomaga. Przeł. Gajdzińska M., Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2004
  4. Hammer H., Rozwój poprzez wprowadzenie zmian. Centrum edukacji medycznej, Warszawa 1998
  5. Jerzak M. Zaburzenia psychiczne i rozwojowe u dzieci a szkolna rzeczywistość. PWN, Warszawa 2016
  6. Manassis K. Przekład Fijał K. Opracowanie przypadku w terapii dzieci i młodzieży. Wydawnictwo Iniwersytetu Jagiellońskiego , Kraków 2015